1894–1896-cı illərdə Osmanlı İmperiyasının xüsusilə Şərqi Anadolu ərazilərində baş verən hadisələr tarixşünaslıqda “Həmidiyyə qırğınları”, “1894–1896 erməni qırğınları” və “Böyük Qırğınlar” adları ilə tanınır. Hadisələr II Əbdülhəmidin hakimiyyəti dövrünə təsadüf etdiyi üçün “Həmidiyyə” adı geniş yayılmışdır. Bu hadisələrin mahiyyəti, ölənlərin sayı və Osmanlı dövlətinin məsuliyyətinin dərəcəsi barədə tarixçilər arasında müxtəlif yanaşmalar mövcuddur.
Hadisələrin arxasında duran əsas səbəblərdən biri XIX əsrin sonlarında Osmanlı İmperiyasının sürətlə zəifləməsi idi. Balkanlarda millətçi hərəkatların nəticəsində ərazilər itirilmiş, imperiyanın xristian əhalisi arasında siyasi və milli tələblər güclənmişdi. Şərqi Anadolu ərazilərində yaşayan ermənilər də təhlükəsizlik, vergi sistemi, yerli idarəçilik və torpaq məsələləri ilə bağlı islahatlar tələb edirdilər. Erməni siyasi təşkilatlarının və silahlı qruplarının ortaya çıxması isə Osmanlı hakimiyyəti tərəfindən imperiyanın ərazi bütövlüyünə qarşı təhlükə kimi qəbul edilirdi.
1894-cü ildə Sasun hadisələri ilə vəziyyət daha da gərginləşdi. Ardınca müxtəlif şəhər və bölgələrdə qarşıdurmalar, silahlı üsyanlar, dövlət qüvvələrinin əməliyyatları və müsəlmanlarla ermənilər arasında zorakılıqlar baş verdi. 1895-ci ildə hadisələr daha geniş coğrafiyaya yayıldı. İstanbul, Trabzon, Erzurum, Bitlis, Diyarbəkir, Sivas və digər bölgələrdə ciddi toqquşmalar və kütləvi qətllər qeydə alındı.
Hadisələrin ən mübahisəli tərəflərindən biri Osmanlı dövlətinin roludur. Bir sıra tarixçilərə görə, dövlət orqanları erməni əhalisinə qarşı sistemli zorakılığın qarşısını almaq əvəzinə bəzi hallarda ona şərait yaratmış, hətta yerli müsəlman silahlı dəstələrindən istifadə etmişdir. Həmidiyyə alaylarının, xüsusilə kürd tayfa dəstələrinin bölgədəki hadisələrdə iştirak etməsi də bu müzakirənin mühüm hissəsidir. Bu baxışa əsasən, dövlətin əsas məqsədlərindən biri erməni siyasi hərəkatını zəiflətmək və Şərqi Anadolu üzərində nəzarəti qorumaq olmuşdur.
Digər tərəfdən, Osmanlı hökumətinin mövqeyi hadisələri tamamilə fərqli təqdim edirdi. Osmanlı mənbələrində erməni inqilabçı təşkilatlarının silahlı fəaliyyətləri, dövlət idarələrinə hücumlar və müsəlman əhaliyə qarşı zorakılıqlar xüsusi vurğulanırdı. Dövlət öz hərbi əməliyyatlarını üsyanların yatırılması və asayişin bərpası kimi izah edirdi. Osmanlı tərəfinin arqumentinə görə, sonrakı xarici mənbələrdə təqdim edilən bütün erməni ölülərini dövlət tərəfindən planlaşdırılmış qırğınların qurbanı kimi qəbul etmək doğru deyildir.
Lakin hadisələrin miqyası yalnız erməni siyasi təşkilatları ilə dövlət qüvvələri arasındakı mübarizə ilə məhdudlaşmırdı. Bir çox bölgədə silahlı qarşıdurmalar mülki əhaliyə də təsir göstərmiş, kəndlər yandırılmış, insanlar öldürülmüş, əmlak talan edilmiş və əhali köç etməyə məcbur olmuşdur. Xristian əhali arasında ermənilərlə yanaşı, assurilər və digər icmalar da zorakılıqlardan zərər çəkmişdir.
Ölənlərin sayı məsələsində isə ciddi fərqlər mövcuddur. Müxtəlif dövrün diplomatik hesabatları, missioner məlumatları, qəzet yazıları və sonrakı tarixçi araşdırmaları fərqli rəqəmlər təqdim edir. Bəzi hesablamalarda ölən ermənilərin sayı təxminən 100 min göstərilir, digər tədqiqatçılar isə 200 min və ya daha yüksək rəqəmlər irəli sürürlər. Daha aşağı rəqəmlər verən və hadisələrin əsasən üsyanların yatırılması xarakteri daşıdığını müdafiə edən yanaşmalar da mövcuddur. Buna görə də konkret rəqəmi mübahisəsiz tarixi fakt kimi təqdim etmək ehtiyatlı yanaşma olmaz.
Həmidiyyə qırğınları beynəlxalq siyasətdə də ciddi əks-səda doğurdu. Avropa dövlətləri Osmanlı hökumətinə təzyiq göstərməyə başladılar. Qərb mətbuatında hadisələr geniş işıqlandırıldı və II Əbdülhəmid hökuməti ciddi tənqid olundu. Erməni siyasi təşkilatları da beynəlxalq diqqəti Osmanlı ermənilərinin vəziyyətinə yönəltmək üçün müxtəlif aksiyalar həyata keçirdilər. 1896-cı ildə Osmanlı Bankına edilən hücum da bu siyasi strategiyanın ən tanınmış nümunələrindən biri oldu.
Həmidiyyə hadisələrinin mühüm nəticələrindən biri Osmanlı dövlətində erməni məsələsinin daha da beynəlmiləlləşməsi oldu. 1878-ci il Berlin müqaviləsindən sonra ermənilərlə bağlı islahat məsələsi artıq Avropa diplomatiyasının gündəmində idi. 1894–1896-cı illərin zorakılıqları isə bu məsələni daha da kəskinləşdirdi. Osmanlı hökuməti hadisələrdən sonra xarici dövlətlərin müdaxiləsi ilə üzləşdi, erməni siyasi hərəkatları isə daha da radikallaşdı.
Bu hadisələrə yalnız “ermənilərlə türklər arasında qarşıdurma” kimi baxmaq da tarixi reallığı sadələşdirir. XIX əsrin son Osmanlı dünyasında dövlət hakimiyyəti, erməni millətçiliyi, müsəlman əhalinin təhlükəsizlik qorxuları, kürd tayfa strukturları, Avropa dövlətlərinin müdaxiləsi, torpaq və vergi problemləri və imperiyanın parçalanma təhlükəsi bir-birinə qarışmışdı. Buna görə hadisələri araşdırarkən həm erməni mülki əhalisinin məruz qaldığı kütləvi zorakılığı, həm də həmin dövrdə baş verən silahlı qarşıdurmaları və müsəlman əhalinin itkilərini birlikdə nəzərə almaq lazımdır.
Bununla belə, tarixşünaslıqda geniş qəbul edilən əsas nəticə ondan ibarətdir ki, 1894–1896-cı illərdə Osmanlı İmperiyasının bir sıra vilayətlərində erməni əhalisinə qarşı çoxsaylı kütləvi qətllər və zorakılıqlar baş vermişdir. Mübahisə əsasən bu zorakılıqların necə təşkil edilməsi, mərkəzi hökumətin nə dərəcədə birbaşa məsuliyyət daşıması və ölənlərin dəqiq sayı üzərindədir.
Həmidiyyə qırğınları sonrakı Osmanlı tarixini anlamaq baxımından mühüm dönüş nöqtəsidir. Bu hadisələr erməni məsələsini beynəlxalq siyasətin əsas mövzularından birinə çevirdi, Osmanlı hakimiyyəti ilə erməni siyasi təşkilatları arasındakı qarşıdurmanı dərinləşdirdi və 1915-ci il hadisələrinə gedən mürəkkəb siyasi və ictimai proseslərin mühüm mərhələlərindən birini təşkil etdi. Tarixi qiymətləndirmə apararkən isə siyasi təbliğatdan uzaq durmaq, müxtəlif tərəflərin mənbələrini müqayisə etmək və xüsusilə ölənlərin sayı kimi mübahisəli məsələlərdə mənbələrin fərqli nəticələr verdiyini açıq şəkildə göstərmək daha sağlam yanaşmadır.
Məqaləni daha da dəqiqləşdirin
ozankemalcullu.com
Bilgiye giden yol